Өвс халиурсан намар цаг уу гэмээр налайсан сайхан өдөр Монгол Улсын аварга малчин С.Төмөрсүх, миний хэлж заншсанаар ахайтнаа Цагаан-Овоо сумын Ухны булагийг зорин давхиж яваа минь энэ. Хүүхэд ахуйд бол энэ хооронд морьтой бөн бөн шогшуулсаар хүрдэг сэн. Энэ жил малын туурайгаар цоохортсон цастай, Ухнын булаг тэсэрч малын зоо тэнийсэн өнтэй өвлийг үдэж, хаврын тэргүүн сартай золгож байна.

Энэ жил малын туурайгаар цоохортсон цастай, Ухнын булаг тэсэрч малын зоо тэнийсэн өнтэй өвлийг үдэж, хаврын тэргүүн сартай золгож байна

Нар шингэх үед дөрвөн уулын бэлд малын хашаа, хоёр метр хэртэй өндөр завааль тэр хавьдаа л байшин барилга шиг сүндэрлэж харагдана. Таван ханатай таван гэр нь тэвхийн цайраад, аргалын утаа уулын бэлээр суунаглаж, тооноор шинэхэн хоолны уур савсан байх сайхаан. Адуун сүрэг өвөлжөөгөө бүрхээд, тэнгэрийн ягаан хаяа үлгэрийн мэт туяарч, гэрийн хооронд нааш цааш түлээ мод, аргал шигжир зөөн ажин түжин суухуйд гэнэт л аварга малчны шагнал гардуулахаар ирэх албаны хүмүүсийг угтах бэлтгэл ажил оволзож эхэлсэн бололтой. Чөлөө завгүй холхих хүмүүс биднийг тосон авлаа.

Улсын аварга малчин С.Төмөрсүх ах холын айлчин бага хүргэн болох Буриад улсын найруулагч, театрын болон кино жүжигчин Виктор Жалсановын хамтаар биднийг тосон амар мэндийг эрэн угтав. С.Төмөрсүх ахай гэргийн хамт 2000 онд 120 толгой малтай айл болж тусдаа гарч байсан. Өдгөө 25 жилийн дараа гэхэд тал дүүрэн бэлчсэн 3000 гаруй мал сүрэгтэй болжээ.

Өдгөө 25 жилийн дараа гэхэд тал дүүрэн бэлчсэн 3000 гаруй мал сүрэгтэй болжээ

Улсын аварга малчин С.Төмөрсүх:

Билгийн тооллын XVII жарны "Элдэв эрдэнэт" хэмээх Модон могой жилийн сар шинийн босгон дээр “Монгол Улсын аварга малчин” боллоо. Харин миний дүү С.Сүхбаатар “Сумын аварга малчин” болж байгаа нь хамгийн сайхан мэдээ байна. Бид аав ээжээсээ арвуулаа. Зургаан охин, дөрвөн хүү. Ингээд дөрвөн хүү болох С.Төмөртогоо, С.Төмөрбаатар, С.Төмөрсүх С.Сүхбаатар бид дөрөв сумын, Улсын аварга малчин болж байгааг аав ээж минь тэнгэрээс харж баярлан суугаа гэдэгт итгэж сүслэж явдаг. Одоо байгаа манай өвөлжөө бол миний аав Сүрэн Ухны хэсгийн дарга байхдаа тасаг байгуулж гарч байсан, мөн том ах С.Төмөртогоо гэргий Д.Түмэнцэцэгтэйгээ айл болж тусдаа гарч байсан ийм сайхан түүхтэй нутаг хэмээн дурсамж яриа дэлгэсэн.

Нас намба сууж, хэл үг нь цэгцэрсэн ахайгаа гэрийнхээ хойморт ийн ярьж суухыг хараад эрхгүй баяр бахдал, хүндлэл төрнө

Нас намба сууж, хэл үг нь цэгцэрсэн ахайгаа гэрийнхээ хойморт ийн ярьж суухыг хараад эрхгүй баяр бахдал, хүндлэл төрнө. Түүний гэргий /буриадаар бол миний авгай/ Б.Тунгалагтуул бидэнд цай аягалах зууртаа “Энэ өвөл 30-аад үхэр сааж, цагаан идээгээ буйлуулж сууна” хэмээн сонирхуулан яриа дэлгэв. Ёстой л

...

Морьд үүрсэх хээр талдаа аргалын утаа үнэрлэж

Модон тагштай өрөм идэж, ээжийнхээ гараас цай ууна.

Тансаг сайхныг нь бишрэн, орчлон ертөнцөөр хэрэн явлаа ч

Тал нутагт наран мандаж, гэрийн цэнхэр утаа суунаглаж

Хуйлран давхих зээрийн сүрэг, толгод дамжихаас илүү сайхныг

Хурмастын доор үзээгvйгээ мэдэрнэ чи...  гэх Балбар агсны мөртүүд цээжинд тодрох.

Жилийн дөрвөн улиралд халуунд халж, хүйтэнд хөрч, хурааж цуглуулсан бүхнээ ахай, авгай хоёр минь үр хүүхэд, ах дүү, хамаатан садан, худ ураг, нутгийн зон олонтойгоо харамгүй хуваалцдаг улс.  Маргаашийн найрын ширээний цагаан идээг бүгдийг нь өөрөө бэлтгэж, “Юухэн байхав ээ. Дор нь амжуулчихна” гэж төвөггүй, цэх шулуун зангаараа хуучлан суух нь нэг зангаараа л өдийг хүрсэн танил төрх.

“Юухэн байхав ээ. Дор нь амжуулчихна” гэж төвөггүй, цэх шулуун зангаараа хуучлан суух нь нэг зангаараа л өдийг хүрсэн танил төрх

Тэд хорь гаруй жил малын үүлдэр угсаа, чанарт анхаарч мал маллах арга ухааныг өвлөн мал сүргээ өсгөн үржүүлж ашиг шимийг нь дээшлүүлж, тэр дундаа Цагаан-Овоогийн хар омгийн ямааны цөм сүрэг, мах сүүний чиглэлээр үхэр сүргээ чанаржуулж, буриад хонио үржүүлж яваа ажилсаг хөдөлмөрч малчин айл юм. Энэ хугацаанд олон айлыг малжуулж мал маллах арга ухаанаа өвлүүлж иржээ.

С.Төмөрсүх ах мал маллахаас гадна сайн дурын байгаль хамгаалагчаар ажиллаж ах дүүгээрээ нийлж “Өвөр хоолойн хоршоо”-г байгуулан нэн ховордсон буга болон тарвага, цагаан зээрийг нутагшуулж, идэвхтэн байгаль хамгаалагчаар ажиллаж байгаль эх дэлхий, ан амьтан, нэн ховор ургамал цэцгийг хайрлан хамгаалсаар байгааг сумын Засаг дарга Д.Батмагнай хэлсэн үгэндээ онцолсон. 

“Монгол Улсын аварга малчин” цолыг УИХ-ын гишүүн Л.Соронзонболд, аймгийн ИТХ-ын дарга Г.Цолмон, сумын Засаг дарга Б.Батмагнай нар гардуулахаар хүрэлцэн иржээ. Л.Соронзонболд гишүүн манай төрөл садны хүн болж таарав. Тэрээр С.Төмөрсүх ахайн аав буюу миний хөгшин аав Сүрэнгийн ээж Цэвэлмаагийн дүүгийн хүүхэд буюу бид нагац зээ нар болохоо энэ үеэр мэдэлцэж, хамаатан саднаараа их  хувь тохиол хэмээн бэлэгшээсэн. Ийнхүү Их хурлын гишүүн нагац нарынхаа бууринд ирж цолыг нь гардуулж өгөх томилолт нь төөрөг зураг байж хэмээн ээжийнхээ тухай дурсамж яриа дэлгэсэн. Энэ үйл явдлыг дурсан үлдээж, нагац  ах С.Төмөрсүх зээ болох Л.Соронзонболд гишүүнд халуун хошуут хул морийг бэлэглэж цаашид үр хүүхэд, ач зээгээ мэдэлцэж түшилцэж явах өлзийтэй сайхан ерөөл тавин, холын зочид  аяны дөрөө харшуулан мордов оо.

Л.Соронзонболд гишүүн манай төрөл садны хүн болж таарав. Тэрээр С.Төмөрсүх ахайн аав буюу миний хөгшин аав Сүрэнгийн ээж Цэвэлмаагийн дүүгийн хүүхэд буюу бид нагац зээ нар болохоо энэ үеэр мэдэлцэж, хамаатан саднаараа их  хувь тохиол хэмээн бэлэгшээсэн

 "Талын анир.мн" видео сайтын эрхлэгч, Сэтгүүлч Т.ТУЯАЦЭЦЭГ